U okviru rubrike „Lični stav“ pročitajte tekst g. Uroša Parezanovića, generalnog sekretara Izvršnog odbora Udruženja Kraljevina Srbija – „Kraljevo oktobra 1941. – Kad je „živa vatra sevala“.

   

Tekstovi u rubrici Lični stav predstavljaju izraz autora i nisu zvanični stavovi Udruženja Kraljevina Srbija.

   

Oktobar je mesec u kom se, kao rođeni Kraljevčanin i poštovalac herojske Jugoslovenske vojske u Otadžbini, obavezno setim dve pesme – „Nad Kraljevom živa vatra seva“ i „Oj Jelice jel ti žao“. U ovim dvema pesmama pominju se istinski junaci, dostojni onih epskih iz narodne deseteračke poezije, koji nisu žalili svoje živote kako bi doneli slobodu srpskom narodu od nacističkih zavojevača. Njima želim ovim tekstom da odam počast koju zaslužuju, da se njihovo ime i njihove zasluge nikad ne zaborave.

Događaji oko opsade Kraljeva oktobra 1941. u sebi sadrže prikaz celokupne tragedije Drugog svetskog rata u okupiranoj Kraljevini Jugoslaviji. Tu su primeri neizmernog herojstva, juriša u sigurnu smrt kako bi se spasili nemoćni, primeri krvavih nacističkih zverstava, monstruoznosti sprovođenja odmazde „sto za jednog“, ali i primeri izdaje, i figurativnog i bukvalnog zabijanja noža u leđa i početka užasnog građanskog rata, strašnijeg nego onog protiv Nemaca i njihovih satrapa.

Jovan Deroko

                              Jovan Deroko

Nakon što su jedinice Jugoslovenske vojske u Otadžbini oslobodile više manjih gradova i mesta po Srbiji (Loznica, 31.avgusta 1941; Bogatić, 1. septembra 1941; Krupanj, 1.septembar 1941;  Banja Koviljača, 6. septembar 1941; Gornji Milanovac, 29. septembar 1941 i Čačak, 1. oktobar 1941) došao je na red napad i na prvi veći grad – Kraljevo. Odluka da se napadne grad u koji su se povukle nemačke jedinice iz prethodno zauzetih mesta doneta je na današnji dan pre 75 godina – 4. oktobra 1941. Kraljevo je bilo važan strateški centar i komanda okupacionih snaga je donela odluku da ga brani po svaku cenu – snage koje su bile koncentrisane u i oko grada su brojale 3000 ljudi, više tenkova, tešku artiljeriju i jednu vazduhoplovnu eskadrilu.

Odluku o napadu je doneo ustanički Operativni štab u kome su bili predstavnici i Jugoslovenske vojske u Otadžbini i partizanskog pokreta. Četnike su u štabu predstavljali major Radoslav Đurić i kapetan Jovan Deroko, a partizane Momčilo Radosavljević i Ratko Mitrović. Đurić je određen za komandanta opsade i napada, a Deroko za načelnika štaba. Da, u napadu su učestvovala oba pokreta, ali istoriju su kasnije pisali pobednici i prekrajali je kako njima odgovara. Ali činjenice su nešto drugo. Tako je godinama posle rata 7. oktobar slavljen kao „Dan artiljerije JNA“ u sećanje na ovu opsadu. A topove su partizani dobili na korišćenje od ravnogoraca.

Borbe u okolini su počele 4. oktobra, a 7. oktobra je grad već bio opkoljen sa svih strana – u napadu je učestvovalo oko 4.500 ravnogoraca i oko 1.500 partizana. Od teškog naoružanja imali su dva topa bez nišanskih sprava i dva oklopna vozila, prethodno oteta od Nemaca.

Od noći 10/11. oktobra počinju svakodnevni ustanički napadi na Kraljevo, koji bi započeli artiljerijskom paljbom praćenom jurišom pešadije. Zbog gubitaka koje su pretrpeli Nemci počinju da skupljaju taoce kako bi sproveli svoju odmazdu 100 Srba za jednog ubijenog Nemca, a streljanja počinju 14. oktobra 1941. U narednim danima streljano je najmanje 2.190 civila, po podacima Narodnog muzeja Kraljevo. Komunistički istoričari nakon rata su i oko ovog događaja počeli da prave famu, plasirajući brojke od 6.000 streljanih. A najlakši način da se nečija žrtva obesmisli je da se ovako „igra“ brojkama! Da se one „naduvaju“, preuveliče, kao da se time govori žrtvama: “Nije dovoljno što je vas preko 2.000 palo, trebalo je još! Malo je to!“ A i jedna jedina nevina žrtva je previše, a kamoli preko 2000! Mada onima koji se nisu libili da tako lako kako tokom rata tako i posle njega prosipaju krv sopstvenog naroda, te iste krvi nikad nije dosta…

Napadi su kulminirali u noći 15. na 16. oktobar. Te noći kapetan Jovan Deroko je niz tesnac Kamidžor pustio železnički vagon natovaren avionskim bombama. Eksplozija je uništila nemačke prepreke iza kamidžorskog mosta, što je bio znak za početak četničkog juriša. Inače, ova akcija je inspirisala nepoznatog umetnika da napiše pesmu koju sam pomenuo u uvodu, a koja se u originalu zvala „S Kamidžora živa vatra seva“, kako navodi kapetan Radoslav Dosa Filipović u svom „Ratnom dnevniku“. Kasnije je u pesmi Kamidžor zamenjen Kraljevom, kao poznatijim toponimom.

Deroko nastavlja napad prema aerodromu gde Nemci pružaju otpor do zore, kada se jedinice JVuO vraćaju na polazne položaje. Razlog – partizani se nisu ni pomakli sa svojih položaja. Oni su upravo te noći počeli da povlače jedinice sa osade Kraljeva i prebacuju ih u Trnavski, Ljubićki i Dragačevski srez kako bi tamo radili na uspostavljanju svoje vlasti. Očigledno im  je političko delovanje bilo važnije od oslobođenja zemlje…

Jovan Bojović

                              Jovan Bojović

Iste noći, sa druge strane grada poručnik Jovan Bojović, komandant Jeličkog četničkog odreda, predvodi Odred smrti u napadu na Ratarsku školu, gde je bilo najjače nemačko uporište. Prvobitni plan napada, donet 4. oktobra, je podrazumevao da se po osiguravanju prolaza ka Kragujevcu i Raškoj, glavni napad izvrši iz pravca Čačka. Jurišna kolona je trebalo da prodre do centra grada, a njeni komandanti, Bojović i Deroko da raketom daju signal četničkom Odredu smrti i čačanskom partizanskom odredu. Posle slamanja nemačke odbrane u gradu, trebalo je pozvati na predaju nemačku posadu u Ratarskoj školi.

Međutim, pošto se saznalo da su Nemci počeli da streljaju taoce, Bojović, organizator ustanka na Jelici i oslobodilac Čačka, odustaje od prvobitne zamisli i odlučuje da po svaku cenu izvrši proboj i da oslobodi zarobljene građane Kraljeva osuđene na smrt. Iz tog razloga udara pravo na najjače uporište Vermahta. Odred smrti i Leteći odred pod komandom Novice Cogoljevića neutrališu Nemce oko škole i uspevaju da uđu u rovove. U tom trenutku, kurir javlja Bojoviću da komunisti uopšte nisu krenuli u borbu. Tenkovi Vermahta, u pratnji pešadije, su se bez borbe „prošetali“ na prvobitne položaje partizana, a potom i opkolili borce JVuO. Jovan Bojović tada izdaje poslednju komandu svojim borcima: „Napred braćo! Napred junaci! Živeo Kralj Petar Drugi!“ Nedugo potom pada pogođen nemačkim kuršumima. Izginuo je i skoro celokupan Odred smrti, spasli su se malobrojni. Te noći stradao je i poručnik Sima Uzelac, komandant i, kako istoričar Aleksandar Dinčić navodi, osnivač Odreda smrti. Kao spomen, ostala je predivna pesma čiji stihovi govore:

„Odred smrti javlja Draži, Bojovića da ne traži,

Bojović je slavno pao, za Srbiju život dao!

Za Srbiju i za Kralja i za Dražu đenerala!“

I pored izdaje komunističkih snaga, Jovan Bojović ne prestaje da veruje u saradnju i zajedničku borbu, i od 16. oktobra u hotelu „Žiča“ u Mataruškoj Banji drži diverzantski kurs za 100 odabranih ravnogoraca i partizana. Sa njima je noću upadao u Kraljevo i iznenada napadao Nemce. Istog dana narednik Milutin Janković, kasnije potporučnik i komandant 1. dragačavske brigade Prvog ravnogorskog korpusa i vojvoda dragačevski, se sa posebno odabranim vojnicima iz svoje borbene grupe presvukao u nemačke uniforme i izvršio napad, iskoristivši zabunu i paniku kod neprijatelja. Narednik Janković je inače, po svedočenjima, prilikom pogibije Sime Uzelca pokušao da izvede ranjenog ratnog druga iz borbe, što je Sima herojski odbio.

Snage Vermahta 20. oktobra napadaju Žiču, razbijaju Žički i Ljubićki odred JVuO da bi potom spalili konak manastira. Četnici u kontra napadu uspevaju da razbiju nemačke snage i oslobode manastir. Komandant opsade major Radoslav Đurić je u pomoć poslao Borbenu grupu pod komandom narednika Milutina Jankovića i Štabnu četu pod komandom poručnika Dragomira Pavlovića. Jankovićeva i Topalovićeva jedinica su u žestokoj borbi savladali Nemce u manastirskom zabranu.

U jutro 21. oktobra počinje novi veliki napad na grad koji je ubrzo odbijen, nakon čega je usledeo nemački kontra udar. Uveče istog dana nemačka kolona se probila do Ružića brda, gde je zarobila jedan partizanski top, pošto su delovi Trnavskog partizanskog bataljona prethodnih dana napustili položaj i otišli u pozadinu. Komunisti su na ovom mestu nakon rata podigli spomenik – top, koji i danas stoji, kao sećanje na njihovu „ratnu artiljeriju“. Deo priče o povlačenju nisu pominjali…

Deroku, koji je očajnički tražio pomoć u ljudstvu dok su se partizani povlačili, u pomoć stižu četničke jedinice sa slobodne teritorije. Sa njima su 26. oktobra stigla i dva tenka marke „Hotčkis“ zarobljena od Nemaca na drumu Kragujevac – Gornji Milanovac. Tada se pravi novi plan za opšti napad. Sledećeg dana, 27. oktobra, partizani su iz opsade povukli Dragačevski bataljon i još neke jedinice, zbog čega je izbio sukob sa jednim od njihovih komesara, Ratkom Mitrovićem. O njemu će kasnije biti još reči.

sima-uzelac

                          Sima Uzelac

Artiljerijska priprema za napad, iz dva četnička i jednog partizanskog topa, bila je uvod u novi napad na Kraljevo. Noć uoči 1. novembra, dva tenka, kojima su upravljali ravnogorci – poručnik Dragomir Topalović i potporučnik Žarko Borišić, krenula su drumom ka prvoj borbenoj liniji. Na tenkovima su ostale oznake Vermahta, što uspešno zavarava Nemce koji ih, videvši kukaste krstove, propuštaju da prođu dalje ka gradu. Nakon prolaska prvih linija, tenkovi se okreću i počinju da gaze rovove. Kako nisu imali artiljerijsku municiju, dejstvovali su mitraljezima i bombama. Ovo je bio znak za opšti napad svih jedinica. Kroz borbu, jedan tenk je uspeo da se probije i do centralnog gradskog trga. Međutim, kako su Nemci uspeli da zaustave napad pešadije, tenkovi su morali da se povuku. Neuspehu napada je doprinelo i to što partizanske jedinice, osim jednog bataljona, opet nisu krenule sa svojih položaja. O ovom napadu svedoči i izveštaj kontraobaveštajne službe Osmog nemačkog armijskog korpusa (preuzeto iz knjige Miloslava Samardžića „Draža i opšta istorija četničkog pokreta“):
„1. novembra izvršen je napad sa dva tenka „Hotčkis“ oteta kod Milanovca. Protivtenkovska vatra nije imala uspeha i ovi su prodrli duboko u grad. Tenkove je pratilo 50 Mihailovićevih ljudi koji su se nalazili u Mataruškoj Banji i Musinoj Reci.“

Ovo je bio poslednji veliki napad na okupirani grad. Opsada je povučena 2. novembra. Front između četnika i partizana kod Užica se već formirao. 3. novembra, partizanske jedinice su na prepad proterale ravnogorce iz Čačka, koji su do tada zajednički držali. Iste večeri nekadašnji članovi Operativnog štaba za napad na Kraljevo su se sastali i pokušali da reše situaciju. Razišli su se uz dogovor da obe strane spreče sukob. Dogovor nije bio dugog veka, pošto su već narednog dana počele borbe. Građanski rat je počeo…

6.novembra, na brdu Ljubiću partizani su zarobili i ubili ranjenog kapetana Jovana Deroka, jednog od najperspektivnijih oficira jugoslovenske vojske, najmlađeg aktivnog kapetana u jedinicama pukovnika Dragoljuba Mihailovića. Vršio je dužnosti od načelnika štaba Operativne grupe do nišandžije na topu. Ubili su ga oni koje je obučavao kako da se bore! Ubili su čoveka koji je do smrti verovao da je saradnja 2 pokreta moguća! Po sećanjima jednih ubijen je s leđa iz pištolja, dok drugi pominju preko 30 udaraca kamom u grudi. Njegov prijatelj poručnik Zvonimir Vučković, kasnije kapetan, komandant 1. ravnogorskog korpusa i vojvoda takovski, i sam protivnik građanskog rata, napisao je u svojim „Sećanjima iz rata“: „Pao je (…) čovek koji se od sviju nas najodlučnije zalagao sa saradnju četnika i partizana.“

Ubijen je pored svojih topova, na brdu Ljubiću, poput legendarnog Tanaska Rajića. Pored spomenika ovog junaka iz Drugog srpskog ustanka je i počivao. Posle rata komunisti su u svom dobro poznatom maniru uništili obeležja na njegovom grobu, iskopali posmrtne ostatke i bacili ih na nepoznato mesto.

Poginuli borci Jeličkog četničkog odreda

                            Poginuli borci Jeličkog četničkog odreda

Sećanje na njega i na poručnika Simu Uzelca još živi kroz pesmu „Nad Kraljevom živa vatra seva“. I živeće večno. A kao bitno svedočenje o tome ko je želeo građanski rat u okupiranoj zemlji govori i to što u pesmi na osvetu poziva samo Simina majka, mati onog borca koji je pao od strane okupatora. Bio je to vapaj nepoznatog ravnogorca, tvorca ove pesme, protiv bratoubilačkog rata. Vapaj koji na drugoj strani nije imao ko da čuje!

Danas 2 ulice u Kraljevu nose ime po dvojici heroja ove opsade – kapetanu Jovanu Deroku i poručniku Jovanu Bojoviću, što smeta mnogim potomcima komunista. A ko su bila ova dva oficira vidi se u prethodnom tekstu! Rekao sam da ću se osvrnuti opet na partizanskog komesara Ratka Mitrovića. Po svedočenju nekih starijih ljudi iz okoline Kraljeva, koje treba ipak uzeti sa rezervom, Deroko je Mitrovića pred kraj opsade morao pištoljem da tera da pokrene partizanske jedinice u borbu protiv Nemaca. Drugi deo svedočenja kazuje da se vrli komesar ovom prilikom sakrio u obližnji svinjac. Taj Ratko Mitrović i danas u Beogradu i mnogim drugim mestima ima svoju ulicu. I velika preduzeća su nosila njegovo ime…

Uros Parezanovic 2

I u komunističkim udžbenicima nakon Drugog svetskog rata je pisalo da je na početku rata bilo saradnje dva pokreta. Deroko i Bojović su poginuli pre nego što su i sami komunisti počeli da lažu o kolaboraciji JVuO sa Nemcima. I kome danas može i sme da smeta što ova dva heroja, koji su se borili da oslobode Kraljevo od nacističke nemani, sada eto imaju bar po tu jednu ulicu, iako zaslužuju mnogo više! Samo onima koji su i dalje zaslepljeni mržnjom i koji i dalje veruju u komunističke laži! Onima koji i pored zdravih očiju odbijaju da vide!

   

Autor teksta – Uroš Parezanović, generalni sekretar Izvršnog odbora i  šef resora za promotivne aktivnosti Izvršnog odbora Udruženja Kraljevina Srbija