U okviru rubrike „Lični stav“ pročitajte tekst gospodina Steve Lapčevića, člana Udruženja Kraljevina Srbija iz Sremske Mitrovice – „O mogućnosti socijalne monarhije u Srba“.
Tekstovi u rubrici „Lični stav“ predstavljaju izraz autora i nisu zvanični stavovi Udruženja Kraljevina Srbija
Monarhija je jedini od Boga blagosloveni poredak, pa je, otuda, to jedini poredak koji se na efikasan način može suprotstaviti materijalizmu. Pronalazeći svoju snagu u sakralnoj Tradiciji (a ne u materijalnoj, ovozemskoj, kao što je to slučaj sa republikama i zapadnim monarhijama), prvoslavna monarhija je jedini poredak koji može moralno i duhovno da uzdigne narod. Svaka tradicija na koju se oslanjaju republike, kako je već lišena sakralnog, samo je laž i kopija onoga što stvarnost i borba treba da budu.
Kako je, dakle, monarhija blagosloveni poredak koji svoja uporišta traži isključivo u sakralnom, republika predstavlja izvitoperenje ovog principa, ona je, da se tako izrazimo, carstvo Antihrista. Ma koliko nacionalna bila.
Sa druge strane, mnogi naši savremeni monarhisti nisu svesni Teodulije, tog najvišeg smisla monarhizma. Za njih, monarhija je samo „izraz narodne tradicije“. U istinu, ona to i jeste. Međutim, tokom protoka vremena, oni su zaboravili da monarhija jeste izraz naše Tradicije upravo otuda što je srpski narod, kako u vreme svog uspona u srednjem veku, tako i u vreme svog potonjeg pada jasno znao da je „Kralj ključ za vrata Nebeske Srbije“. Prema tome, lišiti monrhijsku vlast njenog smisla – uspinjanja ka Bogu ili još gore, zameniti ga idealom o materijalnom blagostanju, znači ne biti istinski monarhist.
Iz ovakvog, suštinski pogrešnog stava prostiče još jedna greška, koja se ogleda u nužnom vezivanju ove vlasti za liberalni kapitalizam. Sledeći primer svog jedinog uzora, propale britanske krune potpuno likvidirane parlamentarnim totalitarizmom, oni ne vide mogućnost niti promene dinastije, niti promene mehanizma kojim država obezbeđuje svojim građanima bolji život, sa ciljem dostizanja Teodulije kao najvišeg smisla politike.
I tako je od kako postoji savremena srpska monarhija i sa njom liberali, konzervativci ili pak socijalisti. Da stvar bude još gora, ma koliko pogubno bilo, srpska monarhija se uvek vezivala za liberale (njihova konzerativnost se ogledala na političkom polju, ali su u ekonomskom smislu svi bili liberalni kapitalisti), prezirući pri tome socijaliste.
Iznuđeno jedinstvo
Istini na volju, ni naši socijalisti sve do povratka Svetozara Markovića u Srbiju (1871. godine) nisu imali previše ljubavi prema srpskoj monarhiji. Kao urođeno neznanje, svaka ideja o zbližavanju monarhije sa socijalizmom, bila je unapred odbacivana kao jeres. Pitanje borbe protiv političke svakodnevnice, koja se ogledala u sve većem prodiranju kapitalizma i propadanju narodnih i porodičnih zadruga, srpski socijalisti nisu razdvajali od pitanja dostizanja Teodulije kao vrhovnog smisla politike. Na taj način, borba protiv liberalnog kapitalizma, pretvorila se u borbu protiv monarhije, a samim tim, (zahvaljujući zapadnjačkoj tradiciji, koja uz to malo kakve veze ima sa srpskim istorijskim razvojem) i protiv religije. Anti-liberalizam je tako postao anti-monarhizam, a anti-klerikalizam je postao borba protiv same Teodulije.
I upravo u ovom rascepu krije se uspeh srpskih liberala devetnaestog i dvadesetog veka (ako uzmemo da su potonji Pašićevi radikali postali dvorska, uslovno rečeno liberal-socijalna partija). Jer dok su socijalisti, u želji da stvore pravednije društvo rušili Teoduliju, liberali su, tvrdeći da stoje na njenom putu, ostvarivali pobedu za pobedom.
Srpski narod je znao, socijalisti grešili (liberali tu grešku koristili), da pretpostavka kvalitetnog života nije samo materijalno blagostanje. Čak i pokoren od Turaka, bez ikakve slobode, srpski je narod maštao o svojoj Teoduliji, stavljajući je ispred teškog života kojeg je trpeo. Ako spoljašnja sloboda predstavlja nacionalno ujedinjenje, a unutrašnja socijalno oslobođenje, kako su govorili srpski socijalisti, u svesti srpskog čoveka ona je imala puni smisao tek kada postaje Teodulija, tj. kada te dve slobode pomažu uspinjanje ka Bogu.
Upravo otuda, mi smatram da je monarhijski princip vlasti više nego kompatibilan sa socijalizmom, u čijoj se osnovi nalazi socijalnost, odnosno osećaj organskog jedinstva naroda. Od monarhije, socijalizam uzima osnove hrišćanskog morala, dok kruna od socijalizma preuzima praktične metode ostvarenja opšteg dobra – slobode i jednakosti shvaćene kao „nepristrasan tretman individue“ (Karl Poper). Takva monarhija nužno odustaje od liberalizma svih vrsta, a socijalizam od svog lažnog humanizma i nasleđa prosvetiteljske epohe.
Prvi put srpski socijalisti su pristali na kompromis sa monarhijom u vreme povratka Svetozara Markovića u Srbiju (o čemu je gore već bilo reči). Kako u svojoj studiji o osnivaču našeg socijalizma govori Jovan Skerlić, Marković je ubrzo po povratku iz Švajcarske i konačno odustao od svog prvobitnog socijalističkog usmerenja. Odrekao je Marksizmu univerzalni karakter, smatrajući da je srpskom iskustvu mnogo bliži agrarni socijalizam baziran na zadrugama i kooperativama, napominjući, pri tome (kako izveštava Skerlić) da „ako je narod odlučio da ima monarhiju, onda ona treba i da mu ostane.“
No na žalost, za Markovića, monarhija nema sakralni karakter i on je svodi na izraz tradicije i trenutne narodne volje (koja se u datom trenutku može ukinuti). Monarhiju je Marković shvatao isključivo kao liberalizam i kao dinastiju, odnosno nekoliko njih koje svojim međusobnim razmiricama štetno utiču na ideju nacionalnog oslobođenja i ujedinjenja. Borba protiv kapitalizma i autokratizma Obrenovića, dovela ga je tako Markovića do antimonarhizma. U njegovoj glavi nikada se nije rodila ideja o mogućnosti promene svesti kod nosilaca monarhijske vlasti.
Markovićeva država, o kojoj je govorio u „Radeniku“, a koja počiva na zadrugama i opštinama, bila bi monarhija samo dok narod ne uzme suverenitet u svoje ruke.
Potpuno spajanje monarhijskog i narodnog suvereniteta, za Markovića, kao i za gotovo sve potonje naše socijaliste (ali i liberale Svetozara Miletića) bila je nemoguća.
Srednji sistem
No u ovoj iznuđenoj ideji zadružno-kooperativne socijalističke monarhije (ma koliko ona bila fragmentalnog karaktera i ma koliko u njoj ideja Teodulije bila osporena) mi smo skloni da nađemo osnov kasnijih pokušaja uspostavljanja srpske (jugoslovenske) socijalne monarhije. Možda i nesvesno, Marković u vremenu u kojem je živeo u velikoj meri preslikava elemente srednjeg sistema o kojima, u svom govoru o Teodulu priča sveti Vladika Nikolaj Velimirović.
Srednji sistem, odnosno srpska socijalna monarhija prema Nikolaju Velimiroviću sadržana je u postojanju i jedinstvu privatne i kolektivne svojine. „Svaki čovek“, veli Velimirović, „ima svoju ličnu imovinu bilo kao nasleđe, bilo kao tekovinu, a uz to koristi se i kolektivna imovina.“ Pod „kolektivnom imovinom“ Nikolaj podrazumeva seoske i opštinske utrine, koje se mogu koristiti ako seljak ostane bez privatne svojine.
U gradovima se, napominje Velimirović, razvijaju esnafska udruženja od kojih svako ima svoju pokretnu i nepokretnu imovinu, kao i zajedničku kasu. I kao što na selima onaj koji ne može da se prehrani ima pravo da koristi opštinsku zemlju, tako i esnafska udruženja iz zajedničke kase finansijski potpomažu one koji od svoga rada ne mogu da žive. Na taj način, smatra Velimirović, sprečavan je svaki pokušaj proletarizacije srpskog seljaka i radnika.
Ako ove stavove uporedimo sa Markovićevim viđenjem društvenog preobražaja, uočićemo čitav niz sličnosti. Kao i Nikolaj i Marković navodi da je opštinsko vlasništvo osnov opstanka srpskog seljaka. On ne insistira na kolektivizaciji privatne imovine, ali smatra da se ona može unaprediti samo kroz udruživanje u jedinstveni državno-privatni zadružni sistem.
Sa druge strane, Marković u potpunosti podržava ideju kolektivnog ispomaganja među proizvođačima i potrošačima u gradovima, za koje je svojevremeno osnivao „proizvodne i potrošačke kooperative“, čiji je zadatak bio da udruženim radom omoguće bržu i kvalitetniju proizvodnju, odnosno povoljniju kupovinu sirovina i prodaju gotove robe. Ove kooperative su, istovremeno štitile i potrošače, a mogle su i da bezkamatno pozajmljuju ili poklanjaju novac svojim ugroženim članovima.
No, kao što smo naveli, Markovićevi i Nikolajevi stavovi poklapaju se samo na nivou metoda preobražaja društva. Dok jedinstvo jednog naroda po Nikolaju ishodi iz zajedničkog osećaja hrišćanske solidarnosti i bratstva, po Markoviću to je osećanje jedinstvene sudbine i potrebe za boljim životom. Tako dolazimo do suštinske razlike između ova dva mislioca, jer dok Velimirović smatra da je uspinjanje ka Bogu najviši smisao kako unutarnje tako i spoljašnje slobode, dotle Marković navodi da je to emancipacija koja je preduslov lagodnijeg života. Na ovaj način je, kako smo rekli na početku, rodonačelnik našeg socijalizma odrekao monarhiji njen apsolutni smisao, odvojivši se, pri tome od Tradicije.
Učinivši to, Marković je napravio veliku grešku, tako da mu je izostala i šira društvena podrška. Učeći na Svetozarevim manama, srpski su se liberali u svakoj kriznoj situaciji (izazvanoj opštom otimačinom srpske zadružne zemlje), pozivali na „jedinstvo u Kruni“ praveći na taj način od monarhije ono što ona svakako ne bi smela biti – slugu liberalne dogme.
Povratak Bogu u danima moderne
Sledeći pokušaj spajanja narodnog i monarhijskog suvereniteta u srpskoj političkoj teoriji izvršio je Dimitrije Ljotić. Jedinstvo koje je utemeljivač našeg desnog socijalizma želeo da uspostavi, počiva upravo na ideji Teodulije. U tom smislu, on u velikoj meri (prećutno) prihvata markovićevske metode državne obnove (kroz zadruge i opštinsku samoupravu – primera radi, Ljotić je podržao diktaturu Kralja Aleksandra ističući pri tome da je od banovinskog sistema bolje jačanje samouprava), ostajući pri tom na liniji srpske Tradicionalne misli.
Naime, u Ljotićevoj političkoj misli preovladava pravoslavno, pa samim tim i organsko, Tradicionalno poimanje monarhije. Za njega, ona ima pre svega sakralnu ulogu i kao takva počiva na tri bitna elementa. Prvi je Bog, čiji je monarh pomazanik, tj. izabranik koji predvodi narod, koji služi kako svome rodu tako i svojoj državi. Drugi bitan element je narod, iz kojeg monarh i ishodi i koji, zajedno sa njim tvori Crkvu. Monarh je tek na trećem mestu, kao neko ko suštinski nema privilegije nego samo obaveze. On je sluga svome narodu i državi, ličnost koja pred Bogom predstavlja narod, a pred narodom vlast.
Jedinstvo naroda, koje Ljotić prikazuje na isti način kao i Marković (kao veliku zadrugu), počiva na hrišćanskoj ljubavi i solidarnosti, i njoj je monarh otuda sasvim neophodan (sličnost sa Svetim Vladikom Nikolajem). Takva Tradicionalna država, smatra Ljotić, najbolji je bedem od zla materijalizma. Kako je ovozemaljska borba uvek u vezi sa metafizičkim, otuda je monarhija, kao ključ za nebo osnovni uslov osvajanje pobede.
Ljotić spada među prve srpske novovekovne političare koji su sakralnu prirodu monarhijskog principa vlasti pretočili u konkretan politički program. Otuda on napominje da se „Srbi nikada nisu vezivali za ličnost nego za princip. Taj princip je predački, baš kao i zakletva koju podjednako polažu i monarh i narod.“
Kada se radi o pitanju suvereniteta, Ljotić je vrlo određen – njegova monarhija je ustavnog karaktera, a u donošenju Ustava učestvuju podjednako i monarh i parlament. „Narod će učestvovati u zakonodavstvu i vršiti nadzor nad državnom upravom putem predstavništva koje mora biti izraz staleškog uređenja i političkog shvatanja“, jasan je Ljotić.
Neprikosnovenost Kralja o kojoj najznačajnija figura našeg desnog socijalizma često govori, ne podrazumeva njegovu apsolutnost, kako mnogi „sledbenici“ ove ideje vole da ističu. Ljotićev monarh ne može biti apsolutan jer on u sebi ne sažima vlasti (zakonodavnu, izvršnu sudsku i upravnu). Ljotićeva monarhija nije apsolutna, ona je, kako smo naveli Ustavna. U takvoj monarhiji Kruna sadejstvuje u vladanju, a obim tog sudelovanja je ograničen Ustavom (u čijem donošenju monarh aktivno učestvuje). „Neprikosnovenost“ podrazumeva da za svoja dela monarh ne može odgovarati pred zakonom.
Savremeni srpski socijalizam i monarhija
Centralno pitanje savremenog socijalnog monarhizma je pitanje suvereniteta. Srpska novovekovna monarhija, za razliku od zapadnih (a naročito britanske), nije nastala iz stare aristokratije, pa bi se, prema tome, nosilac vlasti morao i držati u skladu sa ovom istinom.
Mi stojimo na liniji da su ideja o božanskom poreklu monarhijske vlasti i narodnog suvereniteta više nego komapitbilne. Svojom borbom „gunjac i opanak“, kako je govorio svojevremeno Nikola Pašić, izborio je svoju slobodu i pravo da postane politički činilac, da bude suveren. Sa druge strane, Božijom Promisli, na čelo te borbe, pokrenute 1804. godine stao je čovek sposoban i spreman da vodi svoj narod. On nije rođen kao plemić, nije predodređen da postane monarh, to mu nije od Boga poklonjeno bez ikakvog razloga. Srpski monarh mora biti svestan, kako sakralne prirode svoje vlasti, tako i činjenice da je iznikao iz naroda i da, zajedno sa njim, mora vršiti vlast.
Mi tražimo Kralja ali smatramo da tamo gde kao aktivnog političkog činioca, nema Naroda nema ni Države. I Kralj, kao i Narod iz kojeg je iznikao, dužni su svojoj Državi, odnosno svojim precima, njihovom zavetu, istorijskoj narodnoj misiji i Bogu. Takva država koja u privrednom životu poštuje reči Svetog Tihona Zadonskog da je vlasnik naših dobra Boga i da smo ih dobili kako bi ih usmerili ka onima koji nemaju, jedina je sposobna da narodu obezbedi kako nacionalnu, tako i socijalnu slobodu, a sve sa ciljem uspinjanja ka Gospodu.
Da bi taj cilj ostvarila, ona mora jačati osećaj solidarnosti i kolektivnog, odnosno individualnog altruizma među bližnjima, boreći se kako protiv liberalnog kapitalizma koji iznova i iznova svedoči nesposobnost oslobođenja od egoizma i sreboljublja, tako i protiv onih socijalističkih usmerenja u čijem fokusu se ne nalazi socijalnost (živa pravednost i živo bratstvo ljudi – Ivan Iljin), već kolektivna sebičnost (Karl Poper).
Teodulija je jedini smisao socijalne monarhije.
CAR CAREVA CARUJE CAREVIMA, jedina je formula naše monarhije!
Autor teksta – Stevo Lapčević, član Udruženja Kraljevina Srbija iz Sremske Mitrovice
